Những ngạc nhiên dọc đường 9

- Chiều 8/6/2009, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam khai trương trưng bày "Đường 9: Cơ hội và thách thức". Lần đầu tiên, du khách có cơ hội tìm hiểu về muôn mặt đời sống của các cộng đồng dân cư dọc theo sinh lộ nổi tiếng này. 

Cư dân biến con đường thành sinh lộ.

Những người cứng tuổi chắc chắn sẽ dừng chân trước các bức ảnh, hiện vật gắn liền các địa danh "khốc liệt" thời chống Mỹ như Khe Sanh, chiến dịch đường 9 – Nam Lào, hàng rào điện tử Macnamara..., và không khỏi ngỡ ngàng trước sự đổi thay bên dòng Đa Krông hay cửa khẩu Lao Bảo.

Những năm đầu thế kỷ, đường 9 dù đã được nâng cấp thành đường quốc lộ chất lượng cao, nhưng vẫn có phần hoang vắng, phóng xe máy dọc cả hơn 60 km từ Đông Hà đến Khe Sanh, chỉ thấy thấp thoáng những mái nhà của người Vân kiều lẫn trong màu xanh rừng núi, chỉ nghe tiếng sông Đa Krông lúc rì rầm, lúc cuồn cuộn chảy.

Bước vào giai đoạn phát triển mới chưa tới một chục năm, vùng đường 9 đã thay đổi nhiều, không chỉ ở đoạn dài trên 80 km đến cửa khẩu Lao Bảo, mà sang tỉnh Savẳnnakhét (Lào) cũng thế. Từ con đường vắng vẻ trước đây, giờ đường 9 đã chuyển mình để thành con đường của giao thương ngày một thêm tấp nập trên suốt chiều dài hơn 300 km. Hơn nữa, đường 9 đã trở thành một phần trên tuyến Hành lang kinh tế Đông – Tây dài 1.450 km chạy qua 4 nước: Việt Nam, Lào, Thái Lan, Myanma, cho nên vùng đường 9 sẽ còn đổi thay nhiều hơn nữa, nhanh hơn nữa.

Một nhóm cán bộ của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và 2 cán bộ thuộc Viện KHXH quốc gia Lào đã dành nhiều thời gian và công sức nghiên cứu – sưu tầm trong hơn 3 năm qua ở cả Lào và Việt Nam. Nhờ vậy, cuộc trưng bày này đưa ra được những hình ảnh chân thực về đường 9 dưới góc nhìn nhân học; giới thiệu được những khía cạnh khác nhau về kinh tế, xã hội, văn hóa và môi trường của cuộc sống ở vùng đường 9 đang liên tục biến đổi, tác động mạnh mẽ đến các cộng đồng cư dân nơi đây.

Để tạo cảm giác liên tục, không đứt đoạn với quá khứ, phần đầu của trưng bày là những hình ảnh lịch sử của đường 9, với những ghi chép từ trong “Phủ biên tạp lục” của Lê Quý Đôn thế kỷ 18 đến lời kể của ông Thoonglườn Phômluổngvixa (người Ca-tang ở Mường Phin, Savẳnnakhét), nguyên Chỉ huy phó Bộ chỉ huy làm đường 9 của Lào: “Sau giải phóng, dọc đường có rất nhiều hố bom, trở thành những ao chứa nước”.

Không chỉ là hố bom, mà còn có nhiều bom mìn chưa rà phá hết. Thậm chí, nhiều người dân lâu nay vẫn coi việc đi rà tìm những vật liệu nổ nói riêng, sắt thép nói chung từ thời chiến tranh để lại, như một nghề mưu sinh, bất chấp nguy hiểm rình rập, như lời tự bạch của bà Mai Thị Thương ở Cam Lộ, Quảng Trị: “Từ năm 1995 tôi bắt đầu đi rà sắt thép phế liệu... Chồng tôi đã chết do bị mìn nổ trong khi đi rà. Biết việc này là nguy hiểm, nhưng nếu không tiếp tục thì lấy gì để nuôi con!”. Theo lời kể của nhóm nghiên cứu, có khách sạn bên Sê Pôn dựng hàng rào bằng vỏ bom, có người dùng vỏ bom làm bồn hoa trước cửa nhà… Trong những cửa hàng buôn bán sắt thép phế liệu ở Quảng Trị cũng như Savannakhét, còn thấy rất nhiều vỏ bom, đầu đạn… của chiến tranh còn lại đến nay. Trong trưng bày còn có cả ảnh trẻ nhỏ ngồi chơi trên vỏ bom dưới gốc cây.

Cùng với thời gian, dân từ các bản xa và từ nhiều nơi đổ về sống bám theo dọc đôi bên đường 9. Con đường không chỉ là một tuyến giao thông, mà nó đã là "sinh lộ".  Các cửa hàng cửa hiệu mọc lên, hàng hoá theo đó đi mọi ngả, vào đến tận từng thôn bản, và nhiều sản phẩm truyền thống của dân bản địa đã vượt khỏi phạm vi làng bản để thành hàng hóa trên thị trường. Nhưng trong việc nắm bắt "cơ hội", dường như phần ưu thế và nhanh nhạy hơn đang thuộc về người Kinh, người Lào, người Phu Thay.

Ông Thoongđi Vôngphacchăn, một người Phu Thay ở bản Mường Xen, Sê Pôn, Savẳnakhét, kể rằng: “Trước kia chúng tôi ở bản Mường Chăn, cách đường 9 khoảng 2 km. Năm 2005, một số hộ bắt đầu chuyển ra ở cạnh đường, số còn lại mới dời ra năm 2007, rồi đặt tên bản mới là Mường Xen. Hiện nay bản này có 54 hộ”.

Sự phồn thịnh còn chưa hiện rõ, nhưng cuộc sống của các cộng đồng cư dân, nhất là ở những tộc người thiểu số, đang bị ảnh hưởng toàn cầu hoá thì đã bày ra trước mắt. Kiến trúc nhà sàn truyền thống bị thay thế bởi hình thức nhà trệt như ở người Kinh hay nhà sàn của người Lào. Bản Ca Tăng của 143 hộ người Bru-Vân kiều ở Lao Bảo, Quảng Trị, nay đã có 3 ôtô, 40 xe máy, 80 tivi, 25 điện thoại di động, 5 gia đình mở quán bán tạp hoá; đặc biệt có 36 phụ nữ chuyên làm dịch vụ vận chuyển hàng bằng xe kéo tay giữa cửa khẩu Lao Bảo và cửa khẩu Đensavẳn. Ông Khonkhămkhạy Khămpithun, một người Phu Thay ở huyện Sê Pôn, Savẳnnakhét, thì kể: “Đám cưới cháu gái tôi, ngoài các nghi thức cổ truyền, cũng phải theo những cái mới, như: lấy 10 triệu kíp tiền mặt và 2 cây vàng thay cho bạc nén trước đây; in thiếp mời, thuê nhạc sống, trang điểm cô dâu, váy áo cưới, cả chụp ảnh cưới nữa”.

Ảnh và hiện vật trưng bày tại Bảo tàng Dân tộc học VN.

Trưng bày cũng dành riêng một "chủ đề" để cảnh báo về những thách thức với môi trường. Rừng tự nhiên và các loại sản vật từ rừng đã cạn kiệt dần do bị khai thác bừa bãi, như lời ông Trầm, người Bru-Vân kiều ở Hướng Hóa, Quảng Trị: “Tôi bắt đầu làm gùi kiểu này từ năm 2006, sau khi vào rừng nhiều lần nhưng không lấy được mây. Thấy ở chợ có bán loại dây nilon này dai và bền, tôi mua về đan. Từ đó đến nay, nhiều người đến tìm gặp tôi để đặt mua gùi”. Ông Hủmpheng Đaosẻng, người Lào ở Sê Pôn, Savẳnnakhét, cũng chia sẻ: “Đến năm 1979, hổ, bò tót vẫn còn nhiều và sống gần đây lắm. Rừng cũng gần và rất nhiều cây to, nhưng nay thì đã trở thành đường và khu dân cư cả rồi”. Tình trạng rác thải công nghiệp, rác sinh hoạt, vấn đề ô nhiễm môi trường, thiếu nước sạch... cũng "nóng” dần lên ở vùng đường 9.

Đã có kinh nghiệm trưng bày về đương đại thông qua những hiện vật, những hình ảnh đời thường, những câu chuyện thật, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam đã chọn được những góc trưng bày khá "đắt", như việc tái tạo một phần cửa hàng tạp hóa trong bản Keng Thoòng của người Tri (huyện Sê Pôn - Lào) với "hiện vật" là các mặt hàng xuất xứ từ Việt Nam, Thái Lan, Trung Quốc là chính, trong khi hàng hóa của Lào chỉ có bia và thuốc lá. Hay việc chọn đưa vào trưng bày những vật dụng thờ cúng cổ truyền bên cạnh những hình ảnh rất độc đáo về trang trí nơi thờ cúng bằng các poster tài tử Hàn Quốc, hay hình ảnh khung cửa sổ nhà trệt không có cơ hội mở khi gia chủ đã chọn làm chỗ thờ cúng... Những chia sẻ rất chân thật, tự nhiên của người dân sống dọc đường 9 đã là những lời "dẫn chuyện" đắt giá. 5 đoạn phim video cũng cung cấp thêm nhiều tư liệu cho những du khách có thể dừng chân lâu hơn trong trưng bày...

Vẫn có những "thiếu sót" đáng tiếc, bởi "tham vọng" đưa ra bức tranh toàn cảnh về đời sống kinh tế - xã hội của đường 9, góp phần "cảnh báo" những thách thức trong hiện tại cũng như tương lai, nên trưng bày này của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam đã "lướt" qua đủ các chủ đề từ kinh tế đến xã hội, từ văn hóa tới môi trường. Vì thế, một số chủ đề chưa thể đi sâu khai thác, chẳng hạn có vấn đề xã hội rộng lớn nhưng thể hiện vào trưng bày chỉ vọn vẹn là vài trích dẫn (như trích dẫn về tai nạn giao thông của ông Hồ Văn On, người Bru-Vân kiều, Công an huyện Hướng Hóa, Quảng Trị: “Tai nạn giao thông phần nhiều do lái xe phóng nhanh, vượt ẩu, say rượu bia, không đội mũ bảo hiểm; hầu hết người dân không được học luật giao thông, không có bằng lái…”), còn lại chủ yếu là giới thiệu của người nghiên cứu. Những chủ đề khá "nhạy cảm" như nạn mại dâm, buôn lậu, vấn đề HIV/AIDS... cũng mới chỉ được thể hiện qua một vài chia sẻ của người trong cuộc. Riêng tín ngưỡng – tôn giáo của các cộng đồng dân cư dọc đường 9 xưa và nay cũng có thể là chủ đề cho cả một cuộc trưng bày lớn.

TS. Lưu Hùng, PGĐ Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Trưởng nhóm nghiên cứu – sưu tầm, cũng thừa nhận: "Có những khó khăn, cũng nhiều hứng thú trong quá trình nghiên cứu – sưu tầm để có được cuộc trưng bày quả là thách thức này. Chưa bao giờ chúng tôi tổ chức trưng bày về những khía cạnh kinh tế - xã hội của một con đường, nên phải vừa làm vừa học hỏi, mày mò, cố gắng tìm ra cách làm và những cách thức tốt nhất trong điều kiện có thể".

Trưng bày được thực hiện với sự tài trợ của quỹ Rockefeller, mở cửa đến hết ngày 11/10/2009.

• Khánh Linh